Halk Oyunlarının Sınıflandırılması:

Belirli Özelliklerine Göre Halk Oyunlarının Bölümlenmesi

Halk oyunlarının ortaya çıkış koşullarını ve günümüz toplumundaki yerini kısaca belirledikten sonra, bu oyunların yansıttıkları zengin kültür öğelerine, sunuşlarına, bölgelerine, belirli ortak özelliklerine göre bölümlenmesinden söz edebiliriz.

Halk oyunlarının kümelendirilmesinde bir yol olarak bölgesel dağılış ele alınabilir.
Çünkü Anadolu'da kimi oyun dalları bölgelere de adını vermektedir. Örneğin Ege, Batı Anadolu Zeybek Bölgesi; Orta ve Güney Anadolu Halay Bölgesi; Doğu Karadeniz Horon Bölgesi; Doğu Anadolu Bar Bölgesi; Trakya Hora Bölgesi adını almaktadır.

Ancak bu tür kümelendirmeyi kesin çizgilerle belirlemenin güçlüğü vardır. Öncelikle oyunların bölgeler arasındaki geçişleri göz ardı edilemez. Sözgelişi halay ele alındığında Orta Anadolu'nun dışında Doğu' da, Kuzey' de ya da başka bölgelerde de rastlamak olanağı vardır. Oyunların değişik nedenlerle bir bölgeden ötekine geçişleri sonucu bir oyunu salt bir bölgeye özgü saymamız da olanaksızlaşır.

Bu koşula bağlı kalarak halk oyunlarının bölgesel tür özelliğine göre dağılımını kümelendirebiliriz:

ZEYBEK : Aydın, İzmir , Muğla, Denizli, Bilecik, Eskişehir , Kütahya,
Çanakkale, Kastamonu, Uşak, Manisa, Balıkesir , Burdur ...

HALAY : Bitlis, Bingöl, Diyarbakır, Elazığ, Malatya, Kahramanmaraş,
Gaziantep, Erzurum, Erzincan, Sivas, Mardin, Muş, Yozgat,
Çorum, Adana, Ankara, Siirt, Hatay, Tokat, Şanlıurfa...

HORON : Trabzon, Samsun, Artvin, Ordu, Rize...

BAR : Erzurum, Kars, Ağrı, Artvin, Gümüşhane, Bayburt, Erzincan...

HORA : Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, Çanakkale...

KARŞILAMA : Edirne, Tekirdağ, Kırklareli, İzmit, Adapazarı, Çanakkale, Bursa, Bilecik...

KAŞIK : Eskişehir , Afyon, Kütahya, Bilecik, Kırşehir , Konya, Mersin,
Antalya, Bolu, Bursa...

BENGİ : Balıkesir, Manisa, Bursa, Çanakkale...

Halk oyunlarının kümelendirilmesinde izlenebilecek bir yol da konularına göre ayrımlamadır.

Bu kümelendirme değişik biçimlerde yapılabilir: Örneğin bir ayırım oyuncuların sayı ve cinsiyetine göre yapılandır: Tek kişilik kadın oyunları Estireyim mi (Bolu), Yoğurt (Eskişehir)...; Tek kişilik erkek oyunları Zeybek (Aydın), Misket (Ankara)...; İki kişilik kadın oyunları Ördek (Bolu), Mandalar (Kırklareli)...; İki kişilik erkek oyunları Hançer Barı (Erzurum), Kırka Zeybeği (Eskişehir)...; toplu kadın oyunları Güvercin (Erzurum), Çömüdüm (Kütahya)...; Toplu erkek oyunları Coşkun Çoruh (Artvin), Koçaklama (Ağrı)...; Kadın-erkek karışık oyunlar Delilo (Elazığ), Dokuzlu (Gaziantep)...

Bir başka ayırım da oyunun eşliğinin türkülü Bağ Belleme (Afyon), Çalgılı Bengi (Balıkesir) ya da suskun Kılıç Kalkan (Bursa) oluşuna dayanmaktadır.

Bir başka ayrımlama biçimi de oyun adlarının anlamlarından kaynaklanır: Yer adı taşıyan oyunlar Sivas Halayı (Sivas), Tavas Zeybeği (Denizli)...; renk adı belirten oyunlar Sarı Zeybek (Antalya), Yeşilim (Konya)...; sayı adı taşıyan oyunlar Beş Ayak (Malatya), On dört (Artvin)...; iş, meslek adı belirtilen oyunlar Kasap (Edime), Yağcılar (İzmir), Ormancı (Kastamonu)...

Oyunların bu değişik ayrımlamalarının ardından konulan bakımından en sağlıklı kümelendirmeye gelebiliriz:

Anadolu halk oyunlarının büyük bir bölümü taklitli, dramatik yapılı oyunlardır. Bu nitelikli oyunlar doğa olaylarını, günlük yaşamı, kadın erkek ilişkilerini, vuruşmaları, hayvanları taklide dayanır.

Örneğin, hayvan yansımalı oyunlardan Tavuk Barı (Erzurum) tavuğun hareketlerini; Ceylani (Kars) ceylanın yürüyüşünü; Serçe Oyunu (Gaziantep), serçe sıçramalarını taklit eder. Aynı biçimde Horoz Oyunu (Yozgat), Kurt Kuzu (Diyarbakır), Ördek (Bolu), Keklik (İçel), Ayı Oyunu (Bitlis), Kartal Oyunu (Bingöl) da hayvan taklitlerini konu edinir.

İş ve günlük yaşamı taklit eden oyunlardan Teşi (Artvin) yün eğirmeyi;

Köy Halayı (Sivas) günlük yaşamın değişik görüntülerini; Türkmen Kızı (İçel) hamur yoğurma, ekmek yapma, yün eğirme hareketlerini taklit eder. Madımak (Sivas), Yayılı Halayı (Yozgat), Kirman (Kayseri), İş Halay'ı (Sivas)... Aynı küme içinde değerlendirilebilecek oyunlardır.

Kadın-erkek ilişkilerinin hareketlerle taklidine dayanan oyunlardan Sarı Zeybek (Sivas) ve Bıçak (Elazığ) erkeğin kadına dil dökmesine ve sonunda beraberliklerini anlatır. Aynı kümede Tekerleme, Kıskanç (Kars), Hürünü (Çorum), Sürdüm (Ankara), Sudan Geçirme (Kütahya) oyunları da sayılabilir.

Çarpışma ya da savaşı konu alan oyunlar arasında Hançer Barı (Erzurum), Bıçak Horonu (Trabzon) saldırma, vuruşma ve savunma taklitlerine dayanır. Çandırlı Tüfek Oyunu (Giresun) oyuncuların tüfeklerle belli bir noktaya ateş etme hareketlerine dayanır. Kılıç ve Kalkan Oyunu (Bursa) oyuncuların kılıç ve kalkan seslerine uyarak çarpışmalarını anlatır. Ayrıca yine bu küme içinde fakat silahsız çarpışmayı anlatan taklitli oyunlar da vardır. Örneğin Sin Sin (Adıyaman), Çepik (Bingöl, Diyarbakır), Harkuşta (Bitlis)...

Doğa olaylarını konu edinen oyunlardan Uzundere (Kars) ve Coşkun Çoruh (Artvin) ırmağın akışını, coşkunluğunu canlandıran hareketleri taklitle anlatırken, Kavak (Erzurum) oyununda da kavak ağacının rüzgârla hareketi canlandırılmaktadır. Doğa olgularını canlandıran oyunlar arasında Burçak Tarlası (Yozgat), Yayla Yolları (İçel), Yağmur Duası (Diyarbakır) Yağmur Yağar (Nevşehir), Sis Dağı (Giresun)... Sayılabilir.

Dr. Turhan Baraz

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !